The Linguistic Image of Cognitive Processes in Polish Phraseology (a Cognitive-Metaphorical Perspective)
DOI:
https://doi.org/10.18778/1427-9681.18.08Keywords:
Polish phraseology, conceptual metaphor, cognitive processes, linguistic image of the world, somatismsAbstract
The article reconstructs the linguistic image of cognitive processes in Polish based on a sample of fifty phraseological units. It adopts a cognitive-metaphorical perspective combined with a semantic-pragmatic analysis, allowing for the description of dominant conceptual schemas: THINKING IS EFFORT, THINKING IS A JOURNEY, THE MIND IS A CONTAINER, UNDERSTANDING IS LIGHT, and THINKING IS WAR. The analysis reveals how phraseological units denote intellectual activities (reasoning, memory, decision-making, idea generation), attributing to them spatial, material, dynamic, and conflictual dimensions. Particular attention is given to somatic metaphors – especially metaphorical representations of the head – as central conceptual material for both knowledge storage and the expression of emotional tensions. The novelty of the study lies in the typology of conceptual metaphors related to cognitive processes in Polish and the reconstruction of their evaluative dimension. The results indicate strong evaluative patterns regarding cognitive processes: intellectual competence is linguistically endorsed, whereas cognitive chaos and forgetting are devalued. The article includes a typology of metaphors, an index of analyzed units, and a discussion of the pragmatic functions of the phraseological expressions. The study is qualitative in nature; the selection of units was based on their representativeness in phraseological dictionaries.
References
Alekseenko, Mikhail, Khordy, Miroslava (1999). Frazeosemanticheskaya gruppa s somatizmom golova/ głowa v sovremennykh russkom i pol’skom yazykakh. W: Słowotwórstwo, semantyka i składnia języków słowiańskich, red. M. Blicharski, H. Fontański, T. 1, (164–175). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego [Aлексеенко, Mихаил, Хорды, Мирослава (1999). Фразеосемантическая группа с соматизмом голова/ głowa в современных русском и польском языках. W: Słowotwórstwo, semantyka i składnia języków słowiańskich, red. M. Blicharski, H. Fontański, T. 1, (164–175). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego].
Bartmiński, Jerzy, Tokarski, Ryszard (1986). Językowy obraz świata a spójność tekstu. W: Teoria tekstu. Zbiór studiów, red. T. Dobrzyńska (65–81). Wrocław: Zakład Narodowy Im. Ossolińskich.
Będkowska-Kopczyk, Agnieszka, Nowakowska-Kempna, Iwona (2003). Głowa i serce we frazeologii polskiej i słoweńskiej. W: Języki i tradycje Słowian, red. E. Tokarz. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Burzyńska, Anna (2001). Kognitywna teoria metafory w nauczaniu języka polskiego jako obcego. W: Inne optyki. Nowe programy, nowe metody, nowe technologie w nauczaniu kultury polskiej i języka polskiego jako obcego, red. R. Cudak, J. Tambor (109–118). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Dubisz, Stanisław(2003). Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–6. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kalisz, Roman, Kubiński, Wojciech (2008). Dwadzieścia lat językoznawstwa kognitywnego w USA i w Polsce – próba bilansu. W: Językoznawstwo kognitywne. Wybór tekstów, red. W. Kubiński, R. Kalisz, E. Modrzejewska (7–27). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Kardela, Henryk (2006). Metodologia językoznawstwa kognitywnego. W: Metodologie językoznawstwa. Podstawy teoretyczne, red. P. Stelmaszczyk (196–233). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Kiklewicz, Aleksander (2019). Metafory konceptualne: fenomeny umysłu czy konstrukty kognitywistyczne. Cz. I, LingVaria, 2/28: 13–27. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.28.01
Kłosińska, Anna, Sobol, Elżbieta, Stankiewicz, Anna (oprac.). (2009). Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kraśnicka-Wilk, Izabela (2001). Kognitywne schematy wyobrażeniowe leżące u podstaw frazeologizmów z leksemem głowa, Język Polski, LXXXI/5: 339–343.
Kubryakova, Elena C., Dem’yankov, Valerii Z., Pankrats, Yurii G., Luzina, Larita G. (1996). Kratkii slovar’ kognitivnykh terminov, pod obshch. red. E.S. Kubryakovoi. Moscow: Filol. f-t MGU im. M.V. Lomonosova [Кубрякова, Елена C., Демьянков, Валерий З., Панкрац, Юрий Г., Лузина, Ларита Г. (1996). Краткий словарь когнитивных терминов, под общ. ред. Е.С. Кубряковой. Москва: Филол. ф-т МГУ им. М.В. Ломоносова].
Lakoff, Dzhordzh, Dzhonson, Mark (2008). Metafory, kotorymi my zhivem, per. s angl. A.N. Baranov, A.V. Morozova. Moscow: Izd-vo LKI [Лакофф, Джордж, Джонсон, Марк. (2008). Метафоры, которыми мы живем, пер. с англ. А.Н. Баранов, А.В. Морозова. Москва: Изд-во ЛКИ].
Małecki, Łukasz (2013). Kognitywny model konceptu strach w języku ukraińskim, Studia Ukrainica Posnaniensia, 1: 131–138. DOI: https://doi.org/10.14746/sup.2013.1.16
Milashevskaya, Irina V. (2011). Kontseptual’naya metafora GOLOVA – VMESTILISHCHE, Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo, 6/1: 360–363 [Милашевская, Ирина В. (2011). Концептуальная метафора ГОЛОВА – ВМЕСТИЛИЩЕ, Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского, 6/1: 360–363].
Milashevskaya, Irina. V. (2013). Leksiko-frazeologicheskaya ob’’ktivatsiya kontsepta ‘golova’ v povesti Sergeya Gandlevskogo «Trepanatsiya cherepa», Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo, 6/2: 157–160 [Милашевская, Ирина. В. (2013). Лексико-фразеологическая объективация концепта ‘голова’ в повести Сергея Гандлевского «Трепанация черепа», Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского, 6/2: 157–160].
Milashevskaya, Irina. V. (2014). Kognitivnye priznaki kontsepta «golova» v povesti Sergeya Gandlevskogo «Trepanatsiya cherepa», Opera Slavica, XXIV/2: 16–22 [Милашевская, Ирина. В. (2014). Когнитивные признаки концепта «голова» в повести Сергея Гандлевского «Трепанация черепа», Opera Slavica, XXIV/2: 16–22].
Müldner-Nieckowski, P. (2003). Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa: Świat Książki.
Muszyński, Zbysław (1993). O podmiotowym, społecznym i formalnym wymiarze języka, czyli o trzech aspektach znaczenia komunikacyjnego. W: O definicjach i definiowaniu, red. J. Bartmiński, R. Tokarski (181–193). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Piasecka, Agata (2017). Otrazhenie kontsepta golova v russkoi yazykovoi kartine mira (na materiale frazeologii), Sistema і struktura skhіdnoslov’yans’kikh mov, 12: 146–165 [Piasecka, Agata (2017). Oтражение концептa голова в русской языковой картине мира (на материалe фразеологии), Система і структура східнослов’янських мов, 12: 146–165].
Piasecka, Agata (2023). Procesy myślowe człowieka odzwierciedlone w polskich i rosyjskich frazeologizmach animalistycznych z zoonimami oznaczającymi wybrane zwierzęta hodowlane (rozważania z antropocentryzmem w tle), Językoznawstwo, 2/19: 41–56. DOI: https://doi.org/10.25312/j.6327
Rybarkiewicz, Dorota (2015). Rozumowanie metaforyczne, czyli „metaforą po oczach”, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica, 75: 207–225. DOI: https://doi.org/10.18778/0208-6069.75.14
Skorupka, Stanisław (1987). Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. 1–2. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Spagińska-Pruszak, Agnieszka (2005). Intelekt we frazeologii polskiej, rosyjskiej i chorwackiej. Łask: LEKSEM.
Sulikowska, Anna (2018). Niedookreśloność znaczeniowa idiomów z perspektywy semantyki kognitywnej i jej implikacje dla frazeografii, Applied Linguistics Papers, 25/3: 61–77. DOI: https://doi.org/10.32612/uw.25449354.2018.3.pp.61-77
Szczepankowska, Irena (2013). Człowiek, język, wizja świata w poezji Wisławy Szymborskiej. Studia semantyczne. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Tabakowska, Elżbieta (1995). Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Kraków: Polska Akademia Nauk.
Vorob’eva, Lina B. (2014). Ustoichivye vyrazheniya s komponentom golova v russkom i litovskom yazykakh, Vestnik Pskovskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Sotsial’no-gumanitarnye nauki, 4: 116–119 [Воробьева, Лина. Б. (2014). Устойчивые выражения с компонентом голова в русском и литовском языках, Вестник Псковского государственного университета. Серия: Социально-гуманитарные науки, 4: 116–119].
Zgółkowa, H. (1994–2005). Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1–50. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
How to Cite
