Helena Radziszewska i jej rodzina. Suplement do Dzienników Stefana Żeromskiego^[*]

Beata Utkowska ^*

Uniwersytet Jana Kochanowskiego
https://orcid.org/0000-0002-6419-9237

Helena Radziszewska and Her Family: A Supplement to Stefan Żeromski’s Diaries

W życiu Żeromskiego było kilka kobiet, które odegrały istotną rolę w jego biografii i twórczości. Sam być może sporządziłby dłuższą listę, ale z pewnością znalazłyby się na niej: jego pierwsza wielka miłość – Helena z Zeitheimów Radziszewska, żona – Oktawia z Radziwiłłowiczów, 1 v. Rodkiewiczowa, 2 v. Żeromska, oraz ostatnia partnerka – Anna Zawadzka^[1].

Spośród tych trzech kobiet najwięcej wiadomo o Oktawii Żeromskiej (1862–1928). Od młodości związana była ze środowiskiem literackim – najpierw poprzez dom rodzinny, później dzięki własnej aktywności społeczno-oświatowej w Nałęczowie. Utrzymywała bliskie relacje z Bolesławem Prusem, a następnie (za sprawą małżeństwa swojej córki) weszła w koligacje rodzinne ze Stanisławem Witkiewiczem. Przez 26 lat wiernie towarzyszyła Żeromskiemu, często w jego imieniu prowadząc negocjacje z czołowymi wydawcami przełomu XIX i XX wieku. Pozostawiła po sobie liczne „ślady”: metryki, listy (zarówno własne, jak i adresowane do niej), dokumenty dotyczące działalności oświatowej oraz ochronki w Nałęczowie, a także wspomnienia o Żeromskim (nie zawsze wiarygodne^[2]) i relacje osób, które ją znały. Dzięki temu doczekała się licznych opracowań biograficznych^[3].

O Annie Zawadzkiej (1888–1983) wiemy znacznie mniej, głównie dlatego – jak dowodził znawca życia i twórczości pisarza, Zdzisław Jerzy Adamczyk – że sama Anna, przy pomocy córki, zadbała o „wyczyszczenie” swojej biografii, a następnie o podstawienie w miejsce niewygodnych faktów pięknej legendy^[4]. Nie zachowały się niemal żadne dokumenty dotyczące Anny, a te, do których badaczowi udało się dotrzeć, bywały zmanipulowane; nie przetrwała także wzajemna korespondencja jej i Żeromskiego. W literaturze przedmiotu funkcjonują więc dwie alternatywne opowieści o Annie. Jedną, ukazującą Annę w niezwykle pozytywnym świetle, zawdzięczamy wspomnieniom jej córki, Moniki Żeromskiej, oraz relacjom przyjaciółek Anny i Moniki, czyli Hanny Mortkowicz-Olczakowej i Aliny Kowalczykowej^[5]. Drugą, demaskatorską wobec pierwszej i opartą na dokumentach (czy raczej na ich skrawkach), sporządził biograf i edytor Żeromskiego – Adamczyk^[6].

Najmniej informacji posiadamy jednak o Helenie Radziszewskiej (1855–1934). Właściwie wszystko, co o niej wiemy, pochodzi z młodzieńczych dzienników Żeromskiego. Wiedzę tę rekonstruujemy zatem na podstawie źródła nie tylko niezwykle subiektywnego i emocjonalnego, nierzadko niesprawiedliwego wobec Heleny, ale też bardzo fragmentarycznego i faktograficznie ubogiego – Żeromski przekazuje tylko te informacje o Helenie i jej rodzinie, które wiążą się z jego osobistym (i aktualnym) uwikłaniem w życie Radziszewskich. W opracowaniach dotyczących Żeromskiego Helena właściwie pozbawiona jest podmiotowości. Ukazywana bywa głównie jako bohaterka wątku miłosno-erotycznego obecnego w dziennikach, interesująca z punktu widzenia tego, co i jak o swoich uczuciach do niej pisze Żeromski, a nie co ona sama ma na ten temat do powiedzenia^[7]. Pomija się przy tym fakt, że częściowa rekonstrukcja jej głosu byłaby możliwa – Żeromski wielokrotnie przepisywał bowiem jej listy do dzienników, ona sama również kilka razy wpisała się do diariusza. Biografowie pisarza, siłą rzeczy, mocno zredukowali tożsamość Heleny. Jej podstawowym identyfikatorem pozostaje fakt, że była siostrą macochy Żeromskiego (Antoniny z Zeitheimów Żeromskiej), kobietą niemal dziesięć lat od niego starszą, żoną naczelnika stacji Leona Radziszewskiego oraz matką dwóch (później trzech) córek. Te cztery elementy – niezręczne powinowactwo, znaczna różnica wieku, status mężatki oraz macierzyństwo – do niedawna wypełniały właściwie cały biogram Heleny. Tak została sportretowana m.in. przez Jerzego Kądzielę w książce Młodość Stefana Żeromskiego, opartej na dziennikach pisarza^[8].

Pierwszego pełniejszego życiorysu Helena Radziszewska doczekała się w Słowniku biograficznym dołączonym do tomu 27 Pism zebranych Żeromskiego, czyli do pierwszego tomu wydania krytycznego Dzienników^[9]. Adamczyk, autor biogramów zamieszczonych w tym tomie, sięgnął do metryki urodzenia Heleny, przedstawił podstawowe informacje o jej rodzicach, przywołał akt małżeństwa Heleny i Leona, odnalazł również metryki urodzenia i ślubu dwóch córek Radziszewskich oraz akt zgonu Leona. Głównie na podstawie tych dokumentów odtworzył dzieje rodziny, ściśle związane z karierą zawodową Leona, przenoszonego na różne stacje Kolei Warszawsko-Terespolskiej. Biogram Heleny w tomie 27 Pism urywa się na I wojnie światowej i latach tużpowojennych. Adamczyk powołał się jeszcze na wydany w Moskwie Kalendarz Polski. Rocznik wychodźstwa polskiego w Rosji na rok 1916, zawierający „Księgę adresową Polaków w Rosji”, w której odnotowano, że do Moskwy trafiły Helena Radziszewska oraz Antonina Żeromska. Zacytował także fragment ostatniego listu macochy do Żeromskiego, prawdopodobnie z roku 1919, w którym Antonina wspomniała, że opiekuje się nią Helena. Badacz zamknął ten biogram zdaniem: „Jest to ostatnia wiarygodna informacja o życiu Heleny; nie wiadomo, gdzie i kiedy zmarła, nie posiadamy także żadnych dokładniejszych wiadomości o losach jej córek” (PZ 27, s. 488).

Pewnym uzupełnieniem życiorysu Heleny jest biogram jej męża, Leona Radziszewskiego, opublikowany w kolejnym, 28 tomie Pism zebranych Żeromskiego (drugim tomie Dzienników)^[10]. Sylwetka Radziszewskiego została zrekonstruowana na podstawie metryk jego urodzenia i zgonu, ale nota w dużej mierze powiela informacje zawarte w biogramie Heleny. Adamczyk, opierając się na tych samych dokumentach urzędów stanu cywilnego, jakimi dysponował przy opracowywaniu życiorysu Heleny, odtworzył przede wszystkim przebieg kariery zawodowej Leona.

Oba opublikowane biogramy – Heleny i Leona Radziszewskich – odzwierciedlają ówczesny stan wiedzy. Dziś nasza wiedza na ten temat, choć nadal fragmentaryczna, jest znacznie szersza, udało się bowiem dotrzeć do wielu nowych źródeł i dokumentów. Pozyskane materiały pozwalają w pełniejszy sposób opowiedzieć historię rodziny Heleny: jej dziadków, rodziców, rodzeństwa, męża, córek. Pozwalają także domknąć jej biografię^[11].

***

Helena Radziszewska z Zeitheimów urodziła się 19 II 1855 roku w Siedlcach. Zgodnie z metryką chrztu, sporządzoną 2 IV 1855 roku w parafii św. Stanisława w Siedlcach, nadano jej imiona Helena Matylda Zofia^[12].

Jej rodzicami byli Józef (1812–1876), syn Antoniego i Wiktorii z Fiałkowskich, oraz Antonina z Urbańskich (1817–1873), córka Sebastiana i Jadwigi z Płoszowskich. Rodzina Heleny – zarówno po mieczu, jak i po kądzieli – od lat była związana z Kielcami i Kielecczyzną. W Kielcach przynajmniej od roku 1811 mieszkał jej dziadek: pochodzący z Galicji Antoni Zeitheim, „kasjer w dobrach narodowych klucza kieleckiego”, potem dzierżawca „wójtostwa Danków” pod Kielcami (tutaj 14 III 1812 roku urodził się ojciec Heleny), następnie geometra Głównej Dyrekcji Górniczej w Kielcach. W 1811 roku w Kielcach wziął ślub z Wiktorią Fiałkowską, a po jej śmierci w 1818 roku – w tym samym roku z Salomeą z Karwickich; tutaj też zmarł w 1842 roku^[13]. Urbańscy natomiast pochodzili z Bodzentyna koło Kielc (w księgach metrykalnych dziadek Heleny, Sebastian, jest zapisany jako „obywatel budzęcki” lub w Bodzęcinie/Bodzentynie zamieszkały), tam 11 V 1817 roku urodziła się matka Heleny, Antonina. W Fałkowie (dziś powiat konecki), gdzie proboszczem był brat Antoniny, ksiądz Józef Urbański, i u którego Antonina przez kilka lat mieszkała, rodzice Heleny brali ślub (17 XI 1841)^[14].

Po ślubie Antonina i Józef Zeitheimowie zamieszkali w Kielcach, być może w domu Antoniego Zeitheima przy ulicy Starowarszawskiej (obecnie Piotrkowskiej)^[15]. W Kielcach urodziły się ich pierwsze dzieci: Antonina Pelagia (późniejsza Żeromska, macocha Stefana) ur. 22 IX 1843 roku, Józef Higin Jan ur. 10 XI 1845 roku, Feliksa ur. ok. 1847 roku, Emilia ur. ok. 1847 roku, Michalina ur. ok. 1848 roku i Wiktorian ur. 5 I 1849 roku^[16]. Józef pracował wówczas w Urzędzie Kontroli Skarbowej w Kielcach, gdzie przechodził kolejne szczeble kariery (asystent, rachmistrz, adiunkt^[17]). W 1851 roku został przeniesiony na stanowisko naczelnego kontrolera w Urzędzie Kontroli Skarbowej w Siedlcach^[18], dokąd przeprowadził się z rodziną. Tu, poza Heleną, przyszli na świat: Hipolit Ignacy ur. 13 VIII 1852 roku, Aleksandra Teresa ur. 10 VIII 1858 roku oraz Józef ur. 15 V 1865 roku^[19]. Wydaje się, że Zeitheimowie mieszkali w Siedlcach przynajmniej do 1873 roku, do śmierci matki Heleny (zmarła 29 sierpnia)^[20]. Później ojciec z tymi dziećmi, które jeszcze nie założyły własnych rodzin, wrócił do Kielc i tu zmarł 21 V 1876 roku.

Jeśli przypuszczenia te są słuszne, Helena spędziła w Siedlcach około osiemnastu lat. Zapewne tam się uczyła, ale nie posiadamy żadnych informacji o jej edukacji. Po przyjeździe do Kielc „zamieszkiwała przy rodzinie” – jak podaje akt jej małżeństwa z Leonem Radziszewskim z 1877 roku^[21]. W dokumentach dołączonych do tego aktu znajduje się podobny zapis: w dniu ślubu była panną „lat 22 […], zamieszkałą od lat kilku w mieście i parafii Kielcach”^[22].

Najbliższą rodzinę Heleny, po śmierci ojca, tworzyło wówczas jeszcze niezamężne i nieżonate jej rodzeństwo: na pewno Antonina, Feliksa i Wiktorian. Młodzi Zeitheimowie utrzymywali bliskie kontakty z rodziną matki^[23], przede wszystkim z księdzem Urbańskim, od 1873 roku pełniącym funkcję proboszcza w Radoszycach (dziś powiat konecki). To on w Radoszycach – nie, jak informują Dzienniki (PZ 27, s. 486; PZ 28, s. 539), w Kielcach – w dniu 22 V 1877 roku udzielił ślubu Helenie Zeitheim i dwudziestosześcioletniemu Leonowi Wojciechowi Radziszewskiemu. W alegatach do aktu małżeństwa znajduje się pismo wystawione 20 V 1877 roku przez parafię katedralną w Kielcach, upoważniające księdza Józefa Urbańskiego „do pobłogosławienia małżeństwa” Radziszewskiego i Zeitheimówny i zobowiązujące go do poświadczenia, iż rzeczywiście ślubu udzielił, ponieważ „Akt po zwarciu małżeństwa spisany zostanie w kieleckiej parafii”. Ksiądz Urbański wystawił zaświadczenie następującej treści:

Zaświadczam niniejszym, iż w dniu 10/22 maja 1877 roku, w obecności świadków Antoniego Rapczyńskiego, urzędnika Rządu Gubernialnego, i Konstantego Karwickiego, adwokata przysięgłego przy Sądzie Okręgowym Kieleckim, obydwóch w Kielcach zamieszkałych, pobłogosławiłem w kościele parafialnym Radoszyce małżeństwo pomiędzy Leonem Wojciechem 2-ga imion Radziszewskim, kawalerem, i Heleną Matyldą Zofią, 3-ga imion Zeitheim, panną; zawarte.

Radoszyce, dnia 10/22 maja 1877 roku^[24]

Dwa dni później, 24 V 1877 roku, w parafii katedralnej w Kielcach, w obecności tych samych świadków, spisany został akt potwierdzający zawarcie małżeństwa między Heleną i Leonem w Radoszycach 22 V 1877 roku.

Leon Radziszewski był wówczas zawiadowcą stacji Miłosna na Kolei Warszawsko-Terespolskiej. Udało się dotrzeć do niektórych nowych informacji na temat jego rodziny – po mieczu i kądzieli związanej z Podlasiem.

Leon Wojciech urodził się 18 III 1851 roku we wsi Czosnówka w powiecie bialskim^[25]. Jego ojciec, Józef (ok. 1812 – 1860), syn Leona i Ewy z Roguckich (?), pochodził z Galicji austriackiej; w latach trzydziestych mieszkał w Białej (dziś Podlaskiej), gdzie pracował jako „kancelista przy nadzorcy więzienia bialskiego”^[26]. W 1838 roku wziął ślub z Teresą z Robersonów, a po jej śmierci w 1841 roku – ożenił się ponownie, ok. 1844 roku, z Teklą Kużelewską; mniej więcej w tym samym czasie został dzierżawcą folwarku Czosnówka^[27].

Matka Leona, Tekla z Kużelewskich (ok. 1825 – 1904), była córką Wojciecha, w latach 20. pełniącego obowiązki pisarza w kancelarii w Międzyrzecu (dziś Podlaskim), który 26 XI 1822 roku poślubił w Horbowie (powiat bialski) Teresę z Krzyżanowskich, a następnie wraz z rodziną osiadł w „dobrach Choroszczynka” w powiecie bialskim, których był „dziedzicem”^[28]. Józef Radziszewski i Tekla Kużelewska zapewne pobrali się w parafii Piszczac, do której należała Choroszczynka (do aktu małżeństwa nie udało się dotrzeć), po czym osiedli w pobliskiej Czosnówce. Tam przyszły na świat ich dzieci, poza Leonem: Józefa Tekla ur. 26 XI 1845 roku, Stanisław Leopold Edmund ur. 14 XI 1846 roku, Natalia Anna ur. 17 XII 1847 roku, Maria ur. 16 I 1853 roku i Kazimiera ur. 13 XI 1855 roku. Niespełna pięć lat po narodzinach ostatniej córki Józef Radziszewski zmarł w Białej 6 VII 1860 roku^[29].

Nie wiadomo, gdzie po jego śmieci mieszkała Tekla Radziszewska z gromadką dzieci, z których najstarsze miało piętnaście lat, a najmłodsze siedem^[30]. Przypuszczalnie w Białej – tam w 1871 roku zmarła jej osiemnastoletnia córka Maria^[31]. Zapewne Leon ukończył szkołę powiatową w Białej (Radziszewscy byli zaprzyjaźnieni z nauczycielami tejże szkoły, którzy regularnie pojawiają się jako świadkowie w dokumentach stanu cywilnego rodziny). Później mógł uczyć się w bialskim gimnazjum, a fachowe kwalifikacje zdobywać jako praktykant na kolei^[32]. Wydaje się, że zawodowo od początku był związany z Koleją Warszawsko-Terespolską, biegnącą przez Siedlce, Łuków i Białą. Na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku w administracji Kolei zatrudniani byli Polacy, głównie przedstawiciele lokalnej zubożałej szlachty i mieszczan. W czasopiśmie „Wiek” z 3 IV 1874 roku (nr 73) w rubryce Przyjechali do Warszawy w dniu wczorajszym odnotowano nazwisko Leona Radziszewskiego z dopiskiem „urzędnik z Biały” – zapewne „urzędnik kolejowy”.

Pierwsza pewna informacja o jego zatrudnieniu pochodzi z aktu małżeństwa z Heleną i dokumentów dołączonych do tego aktu. Dyrektor Drogi Żelaznej Warszawsko-Terespolskiej wystawił z dniem 5 V 1877 roku zaświadczenie adresowane do „pana Leona Radziszewskiego, zawiadowcy stacji Miłosna”, informujące, że „przeciwko zawarciu” przez niego małżeństwa z „panną Heleną Zeitheim ze strony Zarządu Drogi żadna nie zachodzi przeszkoda”^[33].

Po ślubie Helena zamieszkała z mężem w Miłosnej. Tutaj 26 V 1878 roku przyszła na świat pierwsza córka Radziszewskich – Józefa Maria^[34]. Najdalej w 1881 roku Leon został przeniesiony na stanowisko naczelnika stacji do Mińska (dziś: Mazowieckiego). Nie udało się odnaleźć dokumentów potwierdzających datę jego przeniesienia, ale nazwisko Radziszewskiego widnieje w spisie członków Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie z roku 1881/82 już z adnotacją „zawiad[owca] stacji, w Mińsku”^[35]. Członkostwo Leona w tymże Towarzystwie, jego zaangażowanie w działalność Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami, którego był członkiem w połowie lat 80.^[36], a także zapisy w dzienniku Żeromskiego, ukazujące sposób funkcjonowania domu Radziszewskich – gdzie bywali przedstawiciele lokalnej inteligencji, gdzie „trzymało się” prasę i czytało książki – świadczą o dość wysokim poziomie kulturalnym Leona.

W Mińsku 6 IX 1883 roku urodziła się druga córka Radziszewskich, Maria Tekla^[37]. Latem 1884 roku do Radziszewskich do Mińska przyjechał na wypoczynek dwudziestoletni Żeromski. Były to jego pierwsze wakacje po śmierci ojca i utracie rodzinnego domu w Ciekotach. W trakcie roku szkolnego Żeromski mieszkał na stancjach, gdzie – w zamian za udzielanie korepetycji synom właścicieli lub młodszym uczniom – miał zapewnione utrzymanie. Latem jednak te możliwości się kończyły. Dopóki żył jego ojciec, Żeromski mógł spędzać wakacje w Ciekotach; później musiał albo wyjeżdżać „na kondycje”, albo korzystać z gościnności krewnych. W te pierwsze „bezdomne” wakacje macocha zabrała go do swojej siostry i szwagra. Nie zachował się czwarty tomik dzienników Żeromskiego, obejmujący okres od początku kwietnia do połowy października 1884 roku, a więc zawierający relację z pobytu w Mińsku, ale wydaje się, że to właśnie wtedy i w takich okolicznościach poznał on dwudziestodziewięcioletnią wówczas Helenę.

W komentarzach edytorskich do dzienników czytamy, że to spotkanie „miało przemożny wpływ na późniejsze życie obojga, że zachwycili się sobą, doznali miłosnego olśnienia, które ich zaskoczyło i wobec którego byli bezradni” (PZ 28, s. 189). Odtąd korespondowali ze sobą, spotykali się przy okazji świąt, Helena przyjeżdżała bowiem do rodziny do Kielc i Radoszyc, Stefan bywał w Mińsku. Gdy w 1885 roku Antonina Żeromska wynajęła w Kielcach mieszkanie, w którym założyła stancję na uczniów tutejszego gimnazjum i w którym zamieszkał również Żeromski, Helena zatrzymywała się u siostry – nieraz po kilka tygodni. To w tym mieszkaniu „rozpoczął się […] burzliwy i niewolny od dramatycznych napięć miłosny związek z Heleną, trwający cztery lata” (PZ 28, s. 190).

Na początku 1886 roku Radziszewski został przeniesiony, również na stanowisko naczelnika stacji, do Białej (dziś: Podlaskiej). Tutaj 11 I 1887 roku Helena urodziła trzecią córkę – Zofię Honoratę. Z Białej ok. 1889 roku Radziszewskiego przeniesiono (na takie samo stanowisko) do Łukowa; w metryce chrztu Zofii, sporządzonej w parafii św. Stanisława w Siedlcach 2 VIII 1889 roku, ojciec jako miejsce urodzenia córki podał – niezgodnie z prawdą – Łuków^[38].

Żeromski parokrotnie jeździł do Heleny (oficjalnie do Radziszewskich) do Białej na święta lub na krótki letni wypoczynek, ona przyjeżdżała do Warszawy, gdzie Stefan w 1886 roku rozpoczął studia weterynaryjne, czasem wspólnie „zjeżdżali się” w Kielcach u Antoniny. Ostatnie ich miłosne spotkanie miało miejsce w Kielcach na przełomie czerwca i lipca 1888 roku. W Łukowie w 1890 roku Żeromski składał już Radziszewskim tylko oficjalne, przygodne wizyty. Z zapisów w dzienniku wynika, że to on, nie ona, definitywnie zakończył wówczas romans i urwał kontakty, także listowne^[39].

Ponieważ na początku lat 90. Helena znika z życia, a więc i z dzienników Żeromskiego, o dalszych dziejach Radziszewskich wiadomo dużo mniej i jest to wiedza raczej formalna.

W styczniu 1890 roku Radziszewski został mianowany rewizorem I oddziału Kolei Warszawsko-Terespolskiej (od Pragi do Łukowa)^[40]. Przed rokiem 1897 został przeniesiony do pracy w centralnej administracji Kolei i zamieszkał z rodziną na warszawskiej Pradze (przy ul. Brzeskiej). W dniu 15 VI 1897 roku najstarsza córka Radziszewskich, dziewiętnastoletnia Józefa Maria, wyszła za mąż za trzydziestoletniego Gustawa Alfonsa Wierzbickiego, urodzonego w Tyflisie, syna Waleriana i Amalii z Malewskich, który był sędzią śledczym w Sądzie Okręgowym w Baku. W akcie małżeństwa córki Leon Radziszewski określany jest jako „agent Kolei Warszawsko-Terespolskiej”, mieszkający w domu nr 21 przy ul. Brzeskiej^[41]. Po ślubie Józefa wyjechała z mężem na Zakaukazie; w mieście Kuba w guberni bakijskiej urodziła synów: Jana (ur. 22 X 1899) i Waleriana (ur. 10 VII 1902). Obaj zostali ochrzczeni 7 IX 1902 roku w parafii św. Floriana na warszawskiej Pradze w obecności Amalii Wierzbickiej oraz Heleny i Leona Radziszewskich – Helena została matką chrzestną Jana, Leon ojcem chrzestnym Waleriana. Metryki chrztu informują, że ojciec, „sędzia śledczy obwodu kubańskiego, tam zamieszkały”, nie był obecny przy sporządzaniu aktów „z powodu obowiązków służbowych”^[42]. O Leonie Radziszewskim mówi się w tych aktach, że jest urzędnikiem kolejowym zamieszkałym w Warszawie na Pradze. Prawdopodobnie po tej uroczystości Józefa Wierzbicka powróciła na Zakaukazie, o dalszych losach jej rodziny nic nie wiadomo.

Pod koniec 1902, może w 1903 roku Leon został naczelnikiem stacji w Wólce Mławskiej (dziś część Mławy), dokąd przeprowadził się z żoną i dwiema młodszymi córkami. Przy Radziszewskich zamieszkała wówczas także matka Leona, która zmarła tam 28 IV 1904 roku w wieku 88 lat^[43]. „Kurier Warszawski” w nrze 124 z 5 V 1904 roku napisał, że Tekla Radziszewska umarła po „krótkiej, lecz ciężkiej chorobie” i że była wdową „po b[yłym] oficerze b[yłych] wojsk polskich”. Syn przeżył matkę zaledwie o kilka dni. Zmarł nagle 9 V 1904 roku. Prasa warszawska informowała, że zasłabł w niedzielę wieczorem, 8 maja, na peronie, „wyprawiając pociąg osobowy odchodzący do Warszawy”, i „pomimo natychmiastowej energicznej pomocy lekarskiej zmarł wkrótce”^[44]. Z metryki zgonu wynika, że śmierć nastąpiła o godzinie 2 nad ranem^[45].

Po śmierci męża Helena pozostała w Mławie, prawdopodobnie pracowała na stacji jako kasjerka w kasie biletowej. W Mławie 1 XII 1906 roku druga córka Radziszewskich, dwudziestotrzyletnia Maria Tekla, wyszła za mąż za Władysława Jastrzębskiego, znacznie od niej starszego urzędnika Włocławskiego Urzędu (Oddziału) Pocztowo-Telegraficznego, urodzonego 26 VIII 1862 roku w Terebińcu, syna Aleksandra i Józefy z Sadowskich, zamieszkałego we Włocławku^[46]. Po ślubie Jastrzębscy osiedli we Włocławku; tam 16 XI 1907 roku przyszła na świat ich córka Helena, ochrzczona 12 IX 1909 roku – jej rodzicami chrzestnymi zostali Helena Radziszewska oraz Jerzy Cholewiński, który wkrótce poślubił trzecią z sióstr Radziszewskich^[47].

Ślub Zofii Honoraty i Jerzego Cholewińskiego odbył się 31 I 1910 roku w Łomży, z którą była związana rodzina Cholewińskich, mająca wieloletnie tradycje prawnicze. W akcie małżeństwa mówi się o Zofii, że mieszka przy matce w Mławie^[48]. Mąż Zofii, Jerzy Cholewiński, urodził się 15 IV 1876 roku w Warszawie, był synem Leona Władysława, sędziego Sądu Ziemskiego, i Antoniny z Bonarów^[49]. Miał wykształcenie techniczne, ukończył Warszawski Instytut Politechniczny; w 1910 roku był zatrudniony jako inżynier kolejnictwa w Dęblinie. Przez jakiś czas po ślubie Cholewińscy tam mieszkali; w Dęblinie 28 I 1911 roku urodziła się ich córka Helena^[50]. Wkrótce potem przeprowadzili się do Skarżyska-Kamiennej, dokąd służbowo przeniesiono Cholewińskiego.

Przypuszczalnie w 1910 roku, po ślubie ostatniej córki Radziszewskich, do Mławy przeprowadziła się Antonina z Zeitheimów Żeromska i owdowiałe siostry zamieszkały razem.

Z dokumentów urzędu stanu cywilnego wynika, że przed wybuchem I wojny światowej sytuacja Heleny i jej rodziny wyglądała tak: ona i Antonina mieszkały wspólnie w Mławie i utrzymywały się prawdopodobnie z pracy Heleny na kolei; jej córki ze swoimi rodzinami żyły na Zakaukaziu (Wierzbiccy), we Włocławku (Jastrzębscy) oraz w Skarżysku-Kamiennej (Cholewińscy).

W 1915 roku, zapewne w związku z ewakuacją w głąb Rosji administracji carskiej (w tym pracowników kolei), Helena Radziszewska i Antonina Żeromska trafiły do Moskwy. Wydany tutaj Kalendarz Polski. Rocznik wychodźstwa polskiego w Rosji na rok 1916 zawiera m.in. „Księgę adresową Polaków w Rosji”, w której znalazły się także: „Radwan-Radziszewska Helena z Mławy, Moskwa, III Samotiecznyj nr 13 m. 21” oraz „Żeromska Antonina z Mławy, Moskwa, Wasilewskaja nr 11 m. 24”. Z tego samego Kalendarza wynika, że do Rosji ewakuowane zostały również „urzędnicze” rodziny jej córek: Marii Jastrzębskiej oraz Zofii Cholewińskiej. W Moskwie Helena mieszkała z rodziną Jastrzębskich, także zameldowanych przy zaułku „III Samotiecznyj nr 13 m. 21”. Cholewińskich natomiast skierowano do Homla w guberni mohylewskiej.

Nie wiadomo, czy po wojnie Helena wróciła do kraju z Jastrzębskimi, czy z Antoniną Żeromską, która ok. 1919 roku przyjechała do Mławy i tam zmarła 14 X 1920 roku. Na podstawie cytowanego przez Adamczyka ostatniego listu macochy do Żeromskiego – najprawdopodobniej z września 1919 roku – w którym wspomina ona o opiece Heleny (PZ 27, s. 488), można domniemywać, że to właśnie z Antoniną Radziszewska powróciła do Polski i ponownie osiedliła się w Mławie. Jeśli tak rzeczywiście było, to po śmierci siostry Helena opuściła jednak Mławę i zamieszkała przy rodzinie swojej najmłodszej córki, Zofii Cholewińskiej – najpierw w Skarżysku-Kamiennej, a następnie w Poznaniu, dokąd Cholewińscy przeprowadzili się jesienią 1922 roku w związku z nowymi obowiązkami zawodowymi Jerzego. W księgach adresowych Poznania figuruje „Radziszewska Helena z d. Zeitheim, wdowa”, urodzona 19 II 1855 roku w Siedlcach; obok niewypełnionej rubryki „nazwisko rodziców” znajduje się adnotacja „mąż Leon”, a w rubryce „mieszkanie” są wpisane dwa adresy: „5.10.[19]22 Skarżysko-Kamienna, ziemia kielecka; ul. Ratajczaka nr 16 u Cholewińskich”. W tych samych księgach przy rodzinie Jerzego i Zofii Cholewińskich oraz ich córki Heleny, w rubryce „mieszkanie”, znalazły się informacje: „22.[0]4.[19]22 w Skarżysku na ul. Słowackiego 27” oraz „5.[0]9.[19]22 Fr. Ratajczaka 16”^[51].

W tym poznańskim mieszkaniu Cholewińskich, przy ul. Ratajczaka 16 m. 6, Helena Radziszewska zmarła 20 XI 1934 roku o godz. 13.15 na „paraliż serca”. Akt zgonu, sporządzony w kościele św. Marcina w Poznaniu, zawiera wiele prawdziwych i równie dużo nieprawdziwych danych. Mowa w nim o tym, że Helena Radziszewska była córką Józefa Zeitheima i Antoniny z d. Urbaniak (właśc.: Urbańskiej), że urodziła się 19 II 1860 roku (właśc.: 1855), że była wdową po urzędniku państwowym (Radziszewski był urzędnikiem kolejowym) i córką prezesa Izby Skarbowej (Zeitheim był naczelnikiem w Urzędzie Kontroli Skarbowej w Siedlcach)^[52]. Jeszcze bardziej zaskakujące informacje o rodzinie i pochodzeniu Heleny przynosi nekrolog wydrukowany w „Dzienniku Poznańskim” 1934, nr 268 (z 22 XI). Czytamy w nim: „Śp. z baronów Zeitheimów Helena Radwan-Radziszewska po długich i ciężkich cierpieniach zasnęła w Panu opatrzona św. sakramentami dnia 20 XI 1934 roku nasza ukochana Matka i Babunia. Pogrzeb odbędzie się w czwartek, 22 bm. o godz. 15.15 z kostnicy cmentarza świętomarcińskiego przy ul. Bukowskiej, o czym zawiadamiają pogrążeni w głębokim smutku J. Cholewińscy, W. Jastrzębscy”. Helena Radziszewska pochodziła z mieszczańskiej rodziny urzędniczej, nie z arystokratycznej (nie „z baronów”) – i wyszła za mąż za urzędnika; choć niektóre linie Radziszewskich używały herbu Radwan, to w dokumentach dotyczących Leona Radziszewskiego i jego rodziny nigdzie nie pojawia się informacja o zawołaniu czy herbie Radwan. Taka forma nazwiska, „Helena Radwan-Radziszewska”, widnieje już jednak w cytowanej „Księdze adresowej Polaków w Rosji”.

Helena Radziszewska została pochowana na cmentarzu św. Marcina w Poznaniu, dziś już nieistniejącym. Jej grób się nie zachował.

***

Przetrwała natomiast plotka dotycząca rzekomej obecności Heleny na pogrzebie Żeromskiego. Jej autorką jest Hanna Mortkowicz-Olczakowa:

Na pogrzebie Stefana Żeromskiego w roku 1925 zainteresowanie najbliższych, kroczących w kondukcie żałobnym bezpośrednio za trumną wielkiego pisarza, wzbudzała jakaś stara kobieta, w niemodnym płaszczu i zniszczonym kapelusiku, która biegła w deszczu wśród idących ludzi z twarzą zalaną łzami, szlochając głośno. Zdawała się być wpółprzytomna z rozpaczy, podbiegała bliżej i zostawała w tyle, odpadała w bok i znowu zawracała, chcąc być tuż za trumną. Obecni patrzyli na nią ze współczuciem.

Zdawało nam się wtedy, że ta stara zrozpaczona kobieta to musi być chyba Helena Radziszewska^[53].

Gdyby taka scena istotnie miała miejsce i gdyby uczestnicy uroczystości pogrzebowych identyfikowali ową kobietę jako Helenę Radziszewską – gdyby w ogóle znali jej nazwisko – to musielibyśmy założyć, że młodzieńcze dzienniki Żeromskiego były czytane za życia pisarza przez bardzo szeroką grupę ludzi. Wydaje się to zupełnie niemożliwe. Wiadomo, iż Żeromski dawał swoje dzienniki do czytania niektórym kolegom szkolnym, że czytały je – za jego przyzwoleniem – Helena, a potem Oktawia. Wiadomo również, że pierwszy tomik diariusza – obejmujący zresztą okres życia Żeromskiego, gdy nie znał on jeszcze Heleny – zawieruszył się w latach 80. XIX wieku w Kielcach i krążył (do 1912 roku) wśród kieleckiej inteligencji, czytany bez wiedzy autora (PZ 27, s. 10–19). Niewykluczone, że za zgodą pisarza dzienniki poznała także Anna Zawadzka. Trudno jednak przypuszczać, by Żeromski dzielił się swoimi osobistymi zapiskami z Hanną Mortkowiczówną oraz „najbliższymi” w celu zaspokojenia ich plotkarskiej ciekawości. W innym miejscu swojej książki pisze ona zresztą, że dzienniki „znajdowały się w konstancińskiej bibliotece, otoczone największą dyskrecją. Nikt do nich przez ten cały czas nie zaglądał, oprócz mojej matki – Janiny Mortkowiczowej, upoważnionej do tego przez panią Annę Żeromską”^[54]. Przez Annę – zatem po śmierci Żeromskiego.

Cytowane wspomnienie Mortkowicz-Olczakowa pisała już po wydaniu Dzienników^[55], gdy wiedza o młodzieńczym związku Żeromskiego i Radziszewskiej stała się powszechnie dostępna^[56]. Autorka wspomnienia dopisała więc sentymentalne, ale i krzywdzące dla Heleny Radziszewskiej zakończenie historii ich trudnego, burzliwego, dla obojga ważnego związku. Ta zabiedzona, histeryzująca staruszka – o ile w ogóle taka uczestniczyła w pogrzebie pisarza – zdaje się nie mieć nic wspólnego z Heleną, która po rozstaniu z Żeromskim żyła swoim życiem, wychowywała córki, pracowała, zajmowała się teściową, siostrą, wnuczkami. Na starość pozostawała pod opieką Cholewińskich, ludzi zamożnych, o wysokiej pozycji towarzyskiej (w latach 30. XX wieku Jerzy Cholewiński był naczelnym komisarzem w Ministerstwie Komunikacji i komisarzem odbiorczym Polskich Kolei Państwowych). Można chyba wykluczyć, aby pozwolili matce i teściowej wyjechać samej z Poznania do Warszawy na pogrzeb Żeromskiego, w dodatku „w niemodnym płaszczu i zniszczonym kapelusiku”. Równie nieprawdopodobne wydaje się, by Helena – jako trzydziestoletnia kobieta, sądząc z dzienników, mądra, dojrzała i dyskretna – jako siedemdziesięciolatka mogła publicznie urządzić taką scenę przy trumnie pisarza. Relację Mortkowicz-Olczakowej należy raczej uznać za kolejny przykład legendy, mitu czy manipulacji związanych z biografią Żeromskiego.